logo-gk_poprawione

Evenio

Historia jednostek wojskowych w Górze Kalwarii

Góra Kalwaria ma bogatą historię militarną z 85 letnim (1916 – 2001) stażem stacjonowania i życia oddziałów wojsk polskich w mieście i tutejszych koszarach.
Rozpoczyna ją 1 pułk artylerii Legionów Polskich, który w listopadzie 1916 r – na dwa lata przed odzyskaniem niepodległości – rozmieścił tu część swoich sił.. Stało się to w wyniku decyzji politycznych o rozwiązaniu Legionów Polskich, które spłynęły krwią w sławnej bitwie pod Kostiuchnówką, gdzie 1 i 2 dywizjony wspierały walczące brygady legionowe. Po wycofaniu z walk leczyły rany wojenne, przez kilka miesięcy, w Baranowiczach. Formacje legionowe przeniesiono, w listopadzie 1916 r na teren Królestwa Polskiego i rozlokowano:
Komendę Polskiego Korpusu Posiłkowego – w Warszawie,
Komendę 1 Brygady Legionów i 1 pułk – w Łomży, 2 pułk – w Różanie,
Komendę 2 Brygady Legionów i 3 pułk – w Warszawie, 9 pułk – w Pułtusku, 6 pułk – w Dęblinie,
1 pułk ułanów – w Ostrołęce, 2 pułk ułanów – w Mińsku Mazowieckim.
1 pułk artylerii Legionów Polskich w Górze Kalwarii:
- dowództwo i sztab oraz 1 dywizjon pod dowództwem mjr Marcelego ŚNIADOWSKIEGO;
- 2 dywizjon w Garwolinie;
- 3 dywizjon haubic w Pułtusku.
 

Kadra 1 Pułku Artylerii Legionów Polskich w tutejszych koszarach                                                         Zdjęcie podarował p. Wojciech PRUS - WIŚNIEWSKI

 
 
 
   
 
W połowie marca 1917 roku 2 i 3 dywizjon przeniesiono do Ciechanowa.
Pułk rozwiązano jesienią 1917 roku po „kryzysie przysięgowym”. Za datę rozwiązania pułku przyjęto dzień 18 września 1917 roku, kiedy to dowódca wydał rozkaz o rozwiązaniu oddziału.. Zdecydowana większość artylerzystów nie złożyła przysięgi na wierność Niemcom. Oficerów i legionistów pochodzących z Królestwa internowano w Beniaminowie k. Zegrza i Szczypiornie k. Kalisza. Pochodzących z Galicji skierowano do Radymna, wcielono do armii austriackiej i wysłano na front włoski.
Nieznaczna liczba legionistów – artylerzystów, która pozostała w Polskim Korpusie Posiłkowym, utworzyła oddział artylerii pod dowództwem płk Włodzimierz Zagórskiego.
Dalsza historia pułku związana jest z Krakowem, w którym 6 listopada 1918 roku,
kpt. Knoll – Kownacki przystąpił do odtwarzania pułku.
* * *
Od 1918 roku dla potrzeb bojowych brygad kawalerii tworzono dywizjony artylerii konnej, z których kilka ma swoje początki w Górze Kalwarii:
- 5 dywizjon artylerii konnej - dla którego 3 baterię sformowano w sierpniu 1920 roku.
W maju 1921 roku przesunięty do Krakowa.
- 6 dywizjon artylerii konnej - dowództwo dywizjonu powstało w XII 1919 r wraz z 3. baterią.
W maju 1920 roku 1. i 3. baterie skierowano na front wschodni.
2 bateria – pozostała przy sztabie dywizjonu w koszarach baterii zapasowej i weszła w skład załogi obronnej miasta.
8 dywizjon artylerii konnej - tworzono 1. baterię przy baterii zapasowej
9 dywizjon artylerii konnej - zorganizowano 2. baterię
 
 

Dywizjon artylerii konnej zajmuje stanowiska ogniowe                                                           Zdjęcie z Internetu.

 
 
 
 

14 dywizjon artylerii konnej – sformowany na bazie baterii Krakusów w VIII 1920, skierowany do walki pod Radzyminem. Jedno działo tego dywizjonu strzelało do Niemców w obronie Westerplatte.

 
* * *
O

Wierzchowiec kawalerii w pełnym oporządzeniu                                                 Zdjęcie z internetu

 
 
 
 

Od 1922 r koszary, przez dwa lata, wykorzystane zostały dla potrzeb Ośrodka Szkolenia Koni dla wojska. Tutaj kierowano te wspaniałe, zakupione u rolników lub w stadninach zwierzęta i przygotowywano do zadań w służbie wojennej. Pamiętajmy, że koń był wówczas podstawowym środkiem lokomocji we wszystkich rodzajach wojsk i będąc odpowiednio dobierany, według ostrych kryteriów, wymagał właściwego przeszkolenia. Ośrodek zakończył funkcjonowanie w 1924 roku.

* * *
Państwo polskie po odzyskaniu niepodległości musiało zadbać o ochronę swoich granic. Życie i brak doświadczenie powodowały żywiołowość i ciągłe zmiany w strukturach ochrony granicy państwowej. Poniższe zestawienie przedstawia różnorodność formacji.
 
Granica północno – wschodnia i wschodnia
z Rosją Radziecką
Granica zachodnia i południowa
Z Niemcami, Czechosłowacją i Rumunią
Na granicy toczyły się walki zakończone wojną polsko – rosyjską i pokojem ryskim.
1918 – 1919
Straż Graniczna
1919 – 1920
Wojskowa Straż Graniczna
1920
Strzelcy Graniczni
1920 – 1921
Bataliony Etapowe
1920 – 1921
Bataliony Wartownicze
1921 – 1922
Bataliony Celne
1921 – 1922
Bataliony Celne
1923 – 1924
Straż Graniczna
i Policja Graniczna
1923 – 1928
Straż Celna
1924 – 1939
Korpus Ochrony Pogranicza
1928 – 1939
Straż Graniczna
 
 
 
W 1925 roku powołano Centralna Szkołę Straży Celnej z siedzibą w Górze Kalwarii.
W 1927 r. podporządkowana została pod względem organizacyjnym i gospodarczym bezpośrednio Naczelnemu Inspektorowi Straży Celnej. Funkcjonowała w naszym mieści do 1928 roku, w którym rozwiązano formację.
Straż Graniczna utworzona została 22 marca 1928 roku na podstawie Rozporządzenia Prezydenta II RP „ O Straży Granicznej”, które weszło w życie z dniem 2 kwietnia 1928 roku.
Formacja podlegała Ministerstwu Skarbu a jej wielkość określono na około 5600 funkcjonariuszy
Centralną Szkołę Straży Celnej w Górze Kalwarii przemianowano na Centralną Szkołę Straży Granicznej i powołano dodatkowo Zakład Tresury Psów do służby granicznej, który tymczasowo rozmieszczono w m. Kąty.
W 1933 r. Centralną Szkołę Straży Granicznej przeniesiono do Rawy Ruskiej
* * *
 
Kolejną jednostką stacjonująca w Górze Kalwarii był 1 pułku artylerii najcięższej, który przeniesiono z Warszawy, do tutejszych koszar, w 1934 roku. Organizatorem przygotowania obiektów koszarowych, przeniesienia pułku i życia jednostki był ppłk Jan DUNIN – WĄSOWICZ, dwukrotny Kawaler Orderu Virtuti Militari. Dzięki uporowi pozyskał środki na modernizację obiektu koszarowego i budynków socjalnych, które funkcjonują do dnia dzisiejszego. Dowodził pułkiem do 24 kwietnia 1936 roku, kiedy to zmarł w Szpitalu Okręgowym nr 1 w Warszawie.
 
 
O

Artyleria najcięższa w marszu

Zdjęcie z Internetu.

 

 

Ostatnim dowódcą pułku był ppłk Józef RYMUT, który objął dowodzenie pułkiem 2 maja 1936 roku, awansowany 19 marca 1939 r. do stopnia pułkownika. On wyprowadzał - po zmobilizowaniu - pułk na pozycje bojowe i pomagał w organizacji obrony przeprawy w Brzuminie.

Z chwilą ogłoszenia mobilizacji pułk przystąpił do rozwijania trzech samodzielnych dywizjonów, którymi w walkach wrześniowych 1939 roku dowodzili:
11 dan – dowódca mjr Kazimierz F I R L A
1 bateria – dowódca kpt. Czesław KOPYTOWSKI.
2 bateria – dowódca por ŚLIWOWSKI
3 bateria – dowódca kpt. Stefan JASTRZĘBSKI
12 dan – dowódca mjr Aleksander TOCZYSKI
1 bateria – dowódca kpt. Leszek JUSZCZYK
2 bateria – dowódca kpt. Mieczysław STRZEMIEŃ
3 bateria – dowódca por. Zygmunt PEITLER.
13 dan – dowódca mjr Hussein KUMUZ (oficer kontraktowy narodowości tureckiej).
1 bateria – dowódca kpt. Jan BRODZIKOWSKI.
2 bateria – dowódca por. Henryk KAMIŃSKI
3 bateria – nie ustalono nazwiska dowódcy
W walkach obronnych dywizjony wspierały ogniem działania związków taktycznych piechoty od Modlina po Zamość, Hrubieszów i Tomaszów Lubelski. Gdy zabrakło pocisków moździerze, jako bezużyteczne zniszczono, ciągniki spalono, a artylerzyści walczyli w szeregach piechoty. Po okrążeniu przez jednostki niemieckie i czerwonoarmistów artylerzyści nie poddali się, części udało się uniknąć niewoli. Sztandar ochroniono i przez wiele granic trafił do Londynu, gdzie złożony jest w Muzeum Sikorskiego.
Losy wojenne oficerów pułku były dramatyczne. Czterech zamordowano w Katyniu i innych miastach na wschodzie: ppłk Antoni OKOCIMSKI, kpt. Mirosław STRZEMIEŃ,
por. lek Wacław TROCHIMOWICZ, mjr Aleksy PONIATOWSKI .
Por. Jan Zygmunt KIERGIELEWICZ - zmarł z ran w grudniu 1939r. w Warszawie - pochowany na Cmentarzu Powązkowskim.
Tablica, której nie chciała ufundować Rada Miejska w roku 2005.
 
 
 
* * *
W okresie powojennym koszary zostały przeznaczone dla jednostek wojskowych o różnej podległości organizacyjnej. Ze względu na niewielką odległość do Warszawy rozlokowano tu jednostki związane z bezpieczeństwem władz państwowych. W latach 1945 - 1947 stacjonowały 1 i 2 pułki zmotoryzowane KBW przekształcone w 1947 r. w 1 Brygadę podległe resortowi Bezpieczeństwa Publicznego a następnie Spraw Wewnętrznych. W latach 1945-1947 stacjonował tu również batalion, a następnie pułk Ochrony Rządu. Stacjonowały także: samodzielny batalion ochrony kolei, samodzielny batalion ochronny, kompania konwojowa, a także kompania karna.
 

Przysięga dowódca jednostki – rok 1945 lub 46                                                      Ze zbiorów jednostki

 

 

 

Jednostki były przeznaczone do ochrony obiektów rządowych i gospodarczych i specjalnych na obszarze Mazowsza. Natomiast pułki zmotoryzowane i później 1 Brygada wykonywała zadania operacyjne na obszarze całego kraju. Natomiast kompania konwojowo- ochronna funkcjonowała w strukturze jednostek do końca istnienia ich istnienia w 2001 r. Zabezpieczała i konwojowała materiały Skarbca Emisyjnego NBP ( papiery wartościowe i pieniądze)w okresie pokoju i przygotowywała się do tychże zadań na wypadek wojny.

Od lipca 1965 r. po rozwiązaniu KBW przeformowano jednostkę na zmotoryzowaną i przygotowywała się do zadań szkoleniowych pod nazwą 1 Mazowiecka Brygada Wojsk Obrony Wewnętrznej w strukturach Wojsk Obrony Wewnętrznej centralnego podporządkowania i podlegała ministrowi Obrony Narodowej. Przeznaczenie jednostki to ochrona i obrona obiektów rządowych i specjalnych w okresie zagrożenia bezpieczeństwa państwa i wojny oraz gotowość do zwalczania sił dywersji i desantów powietrznych w obszarze kraju.
Z dniem 1 stycznia 1977 roku brygada weszła w skład wojsk Warszawskiego Okręgu Wojskowego z takim samym przeznaczeniem, a w1989 r przeorganizowano jednostkę na pułk ochrony.
 
* * *
Od 1 stycznia 1992 r pułk zmienił podległość i został włączony do resortu Spraw Wewnętrznych w ramach Jednostek Wojsk Nadwiślańskich, a następnie Biura Ochrony Rządu, by w końcu 2001 roku ulec rozwiązaniu.
 
 Należy pamiętać, że obok jednostek operacyjnych ( brygady i pułk) w ramach garnizonu Góra Kalwaria funkcjonowały: 112 batalion zabezpieczenia; Garnizonowy Węzeł Łączności; Orkiestra Garnizonowa; Wojskowa Administracja Koszar i Delegatura Wojskowej Służby Wewnętrznej oraz dywizjon ogniowy Wojsk Obrony Przeciwlotniczej Kraju w Domanówku.
 
 
Na Oddziale Biura Ochrony Rządu, który w marcu 2002r opuścił obiekty w mieście i pozostawił część swoich sił w koszarach na Lininie, kończy się bezpowrotnie historia stacjonowania żołnierzy polskich w Górze Kalwarii.
Poniżej pożegnanie sztandaru 1 pułku ochrony i zakończenie historii wojska w Górze
Kalwarii. Ktoś za tym chodził po gabinetach ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji.
 
 
09 listopada 2001 r. mowę pożegnalną wygłosił burmistrz p. Ryszard Janusz BAJ. Po Jego prawej stronie dyrektor Biura Ochrony Rządu gen MOZGAWA i ostatni dowódca garnizonu
ppłk Henryk MRÓZ.
Przekazanie sztandaru 1 pułku ochrony, miał być oddany do Muzeum Wojska Polskiego.
 
 
 
O szczegółach historii poszczególnych jednostek wojskowych można dowiedzieć się w funkcjonującej Izbie Pamięci, która decyzją burmistrza Miasta i Gminy p. Barbary Samborskiej urządzona została przez rezerwistów (emerytów) w 2004 roku.
 
 
W tym budynku można zapoznać się z historią jednostek wojskowych, które stacjonowały w Górze Kalwarii. Dostępność do zbiorów wymaga telefonicznego ( 605 449 385) uzgodnienia spotkania z organizatorem i wykonawcą tego obiektu.
 
Opracował
płk dypl w st. spocz. Jerzy W Ł O S I N S K I
 

 

 

Wszelkie prawa zastrzeżone © 2012 - Gmina Góra Kalwaria