logo-gk_poprawione

Historia Góry Kalwarii


Miasto Góra Kalwaria posiada wyjątkową i niezwykle oryginalną przeszłość. Jeszcze w średniowieczu nic nie zapowiadało, że niepozorna wioska Góra zyska sławę nie tylko na Mazowszu, ale i w całej Polsce. We wczesnośredniowiecznym państwie potężny ośrodek władzy stanowił Czersk. Góra przez długi czas nie miała najmniejszych szans na rozkwit, służąc jedynie jako dogodne miejsce przeprawy na drugi brzeg Wisły. Pierwszy znany dokument dotyczący Góry wystawił biskup poznański Boguchwał II w 1252 r. Potwierdzał on, że kościołowi w Górze „od dawna” należą się dziesięciny z okolicznych miejscowości. Dokument z wizytacji parafii w 1603 r. stwierdza istnienie szkoły parafialnej. Następne dokumenty z przełomu XVI i XVII w. Informują o ufundowanych przez właścicieli wsi, Mikołaja i Konstantego Górskich, kościoła i szkółki parafialnej z bursą dla uczniów.

Zniszczoną w 1657 r. przez Kozaków i Węgrów wieś nabył w 1666 r. biskup poznański Stefan Wierzbowski. Był on człowiekiem baroku – okresu w kulturze i sztuce, który w XVII w. niepodzielnie panował w całej Europie, a charakteryzował się atmosferą teatralności, religijności i tajemniczości, co znalazło swoje odbicie w nastroju Góry, ożywionej dynamicznymi działaniami biskupa: „Upatrzył on sobie to pięknie położone miejsce na budowę Nowej Jerozolimy. Realizację planu rozpoczął od wzniesienia klasztorów i kościołów, a dla pozyskania środków zwrócił się do Sejmu o utworzenie specjalnej fundacji. Biskup sprowadził również w workach ziemię z Jerozolimy, którą kazał rozsypać wzdłuż głównych traktów osady.”

W 1670 r. walory i znaczenie tego ośrodka religijnego docenił Michał Korybut Wiśniowiecki, nadając Górze prawa miejskie. Miasto otrzymało wówczas nazwę Nowe Jerusalem:
„W aktach spotyka się różną pisownię nazwy nowopowstałego miasta. Występują więc nazwy Nowa Jerosolima, Nowa Jeruzalem, Nowa Jerosolyma, Nowa Hierusalem... Miejscowość Góra Kalwaria ma trzy herby... Wygląd zewnętrzny herbów jest jak najbardziej związany z nazwami. Herb pierwszy jest w kształcie krzyża, na którym widać serce przebite czterema gwoździami (włóczniami), z półksiężycem u góry i kulą ziemską na dole. Herb ten utrzymywał się jeszcze długo jako pieczęć kościelna spotykana w aktach Urzędu Stanu Cywilnego. Pieczęć taka widniała w dokumencie z 1815 r. i znajduje się w Górze Kalwarii. Drugi herb, już zmodernizowany powstał po sekularyzacji miasta i przedstawia krzyż z półksiężycem u góry i kulą ziemską u dołu. Jest to wersja najczęściej spotykana w różnego rodzaju wydawnictwach. Herb trzeci...jest herbem najnowszym – z koroną u góry zamiast półksiężyca, kulą ziemską na dole i krzyżem w środku; w czterech kątach krzyża zamiast gwoździ występujących w poprzednich herbach znajdują się kielichy kwiatowe.

Biskup Wierzbowski kierując się duchem czasu postanowił uczynić Górę sanktuarium męki Jezusa Chrystusa. Realizując swe zamiary biskup nadał niektórym obiektom nazwy występujące w Jerozolimie. Wiele z nich jest używanych dotychczas. Są to: Cedron, Betlejem, Wieczernik, Kaplica Piłata, Kalwaria.

Przywilej nadany przez króla Michała Korybuta Wiśniowieckiego w 1670 r. m.in. zwalniał mieszczan z jakichkolwiek podatków, by miasto mogło się rozwijać. Wkrótce potem – 1 stycznia 1672 r. również biskup nadał przywilej dla miasta. Zamiast tradycyjnego w średniowieczu rynku zaproponował układ urbanistyczny oparty na planie krzyża łacińskiego. Podstawę miało stanowić usypane specjalnie wzgórze jako Kalwaria: „Osiami kompozycji miejskiej były dwie przecinające się ulice, tworzące zarys krzyża łacińskiego (na końcach osi znajdowały się zespoły kościelno – klasztorne); ulice te wraz z drogami i kaplicami tworzyły układ procesyjny. W miejscu skrzyżowania arterii usytuowano Ratusz Piłata.”

Wierzchołek krzyża stanowił kościół bernardynów. Na zakończeniu ramion bocznych zbudowane zostały klasztory zakonu dominikanów i pijarów. Biskup poznański dołożył wszelkich starań, aby jego dzieło wywierało potężne wrażenie na przybywających, a nie ulega żadnej wątpliwości, że zbudował Górę Kalwarię dla pielgrzymek. Miała ona być sanktuarium dla całego Mazowsza: „Przy każdej z dróg wiodących do miasta witał wędrowca kościół, nasuwając myśl o świętości miejsca. Wrażenie to pogłębiało się na rynku, ujętym z dwóch stron kościołami.”

Wzdłuż drogi na Kalwarię biskup rozplanował kaplice Męki Pańskiej z figurami naturalnej wielkości. Fundator zabronił osiedlania się w mieście ludziom „inszej wiary, prócz samej świętej katolickiej.” Kolejni królowie Polski potwierdzali i rozszerzali przywilej nadany przez Michała Korybuta Wiśniowieckiego. Odpowiednie dokumenty wystawiali więc: Jan III Sobieski, August II Mocny, August III Sas oraz Stanisław August Poniatowski.

Za życia założyciela było w Górze Kalwarii 35 kaplic, 6 kościołów i 5 klasztorów z następującymi zakonami: dominikanów i dominikanek (stąd do dziś nazwa ulicy Dominikańskiej), pijarów (jest również ulica Pijarska), marianów (ulica Mariańska), bernardynów (Kępa Bernardyńska).

Rozwój Góry Kalwarii przypada na lata 1670 – 1687, gdy biskup Wierzbowski przebywał często w mieście i zdobywał dla jego rozbudowy i urządzenia środki pieniężne od królów, magnatów i szlachty. Biskup poznański miał kilku możnych protektorów i przyjaciół, m.in. Jana III Sobieskiego, który często polował w okolicznych lasach. Jednak świetność Nowej Jerozolimy trwała krótko. Po śmierci fundatora miasto zaczęło szybko chylić się ku upadkowi. Świadczy o tym nieco złośliwa, wierszowana relacja z podróży Ignacego Krasickiego – biskupa i poety w jednej osobie:

„Postrzegłem coś na kształt miasta,
Domki szczupłe, tych niewiele,
A zaś kościół przy kościele.
Zamiast miejsca, gdzie gospoda,
Dom Piłata, Dom Heroda,
Kajfaszowe piwniczki,
Porozrzucane kapliczki,
Miejsca piotrowej ucieczki,
Most przez Cedron, a bez rzeczki,
Zgoła wszystko niezamożnie,
Pusto, głodno, lecz pobożnie...
Rozwalone przez połowę,
O miasto wielkopiątkowe!”

W czasie działań wojennych w 1794 r. (przegrana bitwa z wojskami rosyjskimi) miasto uległo poważnemu zniszczeniu. Spłonął m.in. klasztor dominikanek. Do rozbiorów Góra Kalwaria była w woj. mazowieckim. W 1795 r. miasto znalazło się pod zaborem pruskim., od 1807 r. do 1815 r. w Księstwie Warszawskim, a po 1815 r. – pod panowaniem Rosji. W latach 1825 – 1827 w Górze Kalwarii więziony był Walerian Łukasiński.

Podczas powstania listopadowego w 1830 r. wojska rosyjskie, które stacjonowały w Górze Kalwarii, udzieliły pomocy Wielkiemu Księciu Konstantemu. Zniszczone w latach 1794, 1809 i 1830 kościoły i klasztory uległy stopniowej ruinie. Nie zostało również śladu po kaplicach kalwaryjskich.

Góra Kalwaria była również miejscem uroczystości z udziałem Józefa Piłsudskiego. Na błoniach nad Wisłą w dniu 3 sierpnia 1921 r. Marszałek Polski dekorował krzyżami i medalami Virtuti Militari artylerzystów konnych biorących udział w wojnie polsko - rosyjskiej. Na pamiątkę tego wydarzenia w 1931 r. na miejscu dekoracji postawiono kamienny obelisk. Napis potwierdzał bohaterstwo oddziałów "...w wojnie z wschodnim najeźdźcą.". Po 1945 r. obelisk został zakopany w ziemi i przeleżał w niej kilkadziesiąt lat. W 1989 r. dzięki wysiłkom Społecznego Komitetu Budowy Pomnika został wydobyty i powtórnie postawiony na swoim miejscu. Komitet doprowadził również do ufundowania w 1989 r. ze składek społecznych popiersia Marszałka Józefa Piłsudskiego, przed którym odbywają się dziś wszystkie ważne uroczystości państwowe i miejskie.

Począwszy od I połowy XIX w. Góra Kalwaria wkroczyła w nowy, bardzo interesujący rozdział swych dziejów. Michał Korybut Wiśniowiecki nadając osadzie prawa miejskie, dał jej też przywilej „de non tolerandis Judaeis” zakazujący osiedlania się Żydów. Ale oto w 1802 r. władze Prus, do których prawie całe Mazowsze zostało włączone po trzecim rozbiorze Polski, znieśli ów zakaz i zezwolili Żydom osiedlać się w mieście. Niebawem Góra Kalwaria zasłynęła jako miasteczko żydowskie. W 1859 r. założył tutaj swój dwór słynny cadyk Icchak Meir Rothenberg, który później zmienił nazwisko na Alter. Odtąd miasteczko należało do głównych ośrodków chasydyzmu* w Polsce i do 1939 r. było siedzibą Alterów, jednej z najważniejszych chasydzkich dynastii. Przywódcami byli cadycy, którzy służyli radą i pomocą w sprawach religijnych i codziennych. Po śmierci Iccaka Altera w 1866 r. cadykiem w Górze został jego wnuk – Juda Arie – Lejb Alter.

„Góra miała już wówczas dwie nazwy. Chrześcijanie zwali ją Góra Kalwaria, nawiązując do barokowej tradycji pielgrzymkowej. Żydzi zwali ją Ger, naśladując pierwszy człon nazwy, ale też wskazując na religijne i kultowe znaczenie tego miejsca w ich tradycji.

Bo „ger” to po hebrajsku: nawrócony. W ten sposób zarówno dla Chrześcijan jak i dla Żydów, Góra stała się miejscem religijnej mocy”.

Juda Alter, któremu nadano przydomek Magiet (od hebrajskiego magid: kaznodzieja) wyrósł na cadyka znanego w całej Europie Środkowej. Gościł on chasydów nie tylko z terenu Kongresówki, ale niemal z całej Europy. To chęć ułatwienia im podróży była jednym z głównych powodów wybudowania w 1898 r. kolejki wąskotorowej z Placu Unii w Warszawie do Góry Kalwarii. Podobno sam Magiet miał w niej – choć nieoficjalnie – finansowe udziały, a Żydzi chętnie z niej korzystali nazywając ją „rebbes kolejke”.

Juda Alter zmarł w 1904 r. i pogrzebany został, tak jak jego dziadek, na cmentarzu w Górze Kalwarii. Jego następcą został pierworodny syn Abraham Mordechaj, który oprócz godności cadyka, był również działaczem politycznym, współtwórcą konserwatywnej partii Agudat Israel (Związek Izraela) potocznie zwaną Agudą. Abraham Mordechaj Alter był najwybitniejszą postacią wśród ortodoksyjnych Żydów europejskich.

*chasydyzm – religijno – mistyczny ruch, głosił radość życia przez zespolenie z Bogiem w modlitwie, ale też w tańcu i śpiewie. Powstał w XVIII w., a jego nazwa pochodzi od wyrazu chasid, czyli pobożny.

Szczyt jego popularności przypadł na lata międzywojenne, kiedy to miał ponad 100 tys. zwolenników. Do dziś towarzystwa związane z „dworem” w Górze Kalwarii istnieją w Izraelu, Argentynie, USA, a decyzje podejmowane przez kolejnych cadyków z „Ger” są przestrzegane przez chasydów. Przed wojną Góra Kalwaria liczyła 7000 mieszkańców, z tego 3300 Żydów. W rękach Żydów znajdował się cały handel wyrobami tekstylnymi, 90% handlu artykułami spożywczymi i 80% branży obuwniczej. Stosunki chrześcijańsko – żydowskie i chłopsko – żydowskie przed wojną układały się nienajgorzej. Nawet po wzroście fali antysemityzmu w Polsce było tu lepiej niż w innych miastach.

„Żydzi mieszkali w rejonie ulicy Pijarskiej, przy której mieściła się siedziba dworu cadyka i stały dwie synagogi. Dwór cadyka (ul. Pijarska 10) i dawna synagoga miejska (ul. Pijarska 5) są obecnie inaczej użytkowane. Pod opieką Naczelnego Rabina RP pozostaje Beit hamidrasz t.j. dom modlitwy”.

Opisując dzieje miasta nie sposób zapomnieć, że Górę zamieszkiwali także ewangelicy. Przybyli do Polski jeszcze w czasach zaboru pruskiego, kiedy to intensywnie kolonizowano ziemie polskie. W II połowie XIX w. w Górze zbudowano cerkiew prawosławną, z przeznaczeniem głównie dla ulokowanych tu wojsk zaborczych. W czasach późniejszych cerkiew przerobiono na Dom Żołnierza. Zarówno Żydzi jak ewangelicy i prawosławni mieli swoje cmentarze, z których do dziś najlepiej zachowany jest cmentarz żydowski.

Jesienią 1940 r. w ciasnym rewirze między ulicami Pijarską, Strażacką, Senatorską i Szpitalną hitlerowcy stłoczyli około 3,3 tys. żydowskich mieszkańców Ger oraz kilkuset innych z okolicy. W mroźną, lutową noc 1941 r. wszystkich wywieziono do warszawskiego getta, a stamtąd do Treblinki. Zginęło tam 3270 gerskich Żydów. Ocalało niewielu. Po wojnie jedynie kilkudziesięciu wróciło do Góry Kalwarii. Dziś pozostała ich tylko trójka.

Miasto zostało wyzwolone 16 stycznia 1945 r. Po wyzwoleniu Góra szybko zaczęła dźwigać się ze zniszczeń wojennych. Wybudowano nowe zakłady przemysłowe, osiedla mieszkaniowe, szkoły.

 

 

 

 

 

Wszelkie prawa zastrzeżone © 2012 - Gmina Góra Kalwaria